वॉशिंग्टन दि ३१: संपूर्ण जग सध्या एका भीषण संकटाच्या उंबरठ्यावर उभे असून, मानवाच्या अस्तित्वावरचा धोका पूर्वीपेक्षा कित्येक पटीने वाढला आहे. विज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रतिष्ठित मानल्या जाणाऱ्या ‘बुलेटिन ऑफ द ॲटॉमिक सायंटिस्ट्स’ या संस्थेने ‘डूम्सडे क्लॉक’ची (Doomsday Clock) वेळ जाहीर केली आहे. या प्रतिकात्मक घड्याळात आता विनाशाच्या जवळ येऊन ठेपली आहेत.
गेल्या ७९ वर्षांच्या इतिहासातील ही विनाशाच्या सर्वात जवळची वेळ मानली जात आहे. २०२५ मध्ये ही वेळ ८९ सेकंद होती, मात्र वर्षभरातील जागतिक घडामोडींमुळे यंदा त्यात ४ सेकंदांची घट करण्यात आली आहे.
विनाशाच्या उंबरठ्यावर जग का उभे आहे?
शास्त्रज्ञांनी या धोक्यामागे खालील प्रमुख कारणे सांगितली आहेत:
अणुयुद्धाचा वाढता धोका: रशिया-युक्रेन युद्ध आणि इस्रायल-इराणमधील वाढता तणाव यामुळे जग तिसऱ्या महायुद्धाच्या छायेत आहे. तसेच ‘न्यू स्टार्ट’ (New START) सारख्या महत्त्वाच्या अणू करारांची मुदत संपत असल्याने अण्वस्त्रांच्या वापराची भीती वाढली आहे.
हवामान बदल: २०२५ हे वर्ष इतिहासातील सर्वात उष्ण वर्ष ठरले आहे. कार्बन उत्सर्जनावर नियंत्रण मिळवण्यात जागतिक नेत्यांना येत असलेले अपयश मानवासाठी घातक ठरत आहे.
आक्रमक राष्ट्रवाद आणि विस्तारवाद: अनेक देश राष्ट्रवादी आणि आक्रमक भूमिका घेत आहेत. अमेरिकेची व्हेनेझुएलाबाबतची भूमिका आणि जागतिक नेत्यांमधील विस्तारवादी धोरणांमुळे सुरक्षितता धोक्यात आली आहे.
AI तंत्रज्ञानाचा गैरवापर: कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) लष्करी वापर आणि त्याद्वारे पसरणारी चुकीची माहिती (Deepfakes/Misinformation) जागतिक शांततेसाठी मोठे आव्हान ठरत आहे.
काय आहे ‘डूम्सडे क्लॉक’?
हे एक प्रतिकात्मक घड्याळ असून त्याची स्थापना १९४७ मध्ये अल्बर्ट आईन्स्टाईन आणि मॅनहॅटन प्रकल्पातील शास्त्रज्ञांनी केली होती. यामध्ये ‘मध्यरात्रीचे १२’ वाजणे म्हणजे जगाचा पूर्णतः विनाश होणे असे मानले जाते. जगातील राजकीय, पर्यावरणीय आणि तांत्रिक धोक्यांचे विश्लेषण करून दरवर्षी या घड्याळाची वेळ ठरवली जाते.
“अमेरिका, रशिया आणि चीन यांसारख्या महासत्तांमधील तुटलेला संवाद आणि वाढता अविश्वास यामुळे सामूहिक सुरक्षा धोक्यात आली आहे. जर वेळीच पावले उचलली नाहीत, तर मानवी अस्तित्वाचा अंत जवळ आहे,” असा इशारा संशोधकांनी दिला आहे.
[31/01, 23:57] HP: १. डूम्सडे क्लॉकचा इतिहास (History of Doomsday Clock)
या घड्याळाची संकल्पना केवळ वेळ सांगण्यासाठी नसून मानवजातीला धोक्याची जाणीव करून देण्यासाठी मांडण्यात आली होती.
सुरुवात (१९४७): दुसऱ्या महायुद्धात अणुबॉम्बचा वापर झाल्यानंतर, मॅनहॅटन प्रकल्पावर काम करणाऱ्या वैज्ञानिकांनी (ज्यांनी अणुबॉम्ब बनवला होता) ‘बुलेटिन ऑफ द ॲटॉमिक सायंटिस्ट्स’ची स्थापना केली. त्यांना भीती होती की त्यांच्याच शोधामुळे जगाचा अंत होऊ शकतो.
पहिली वेळ: जेव्हा १९४७ मध्ये हे घड्याळ पहिल्यांदा सादर झाले, तेव्हा त्यात मध्यरात्रीला ७ मिनिटे बाकी (११:५३) असे दाखवण्यात आले होते.
डिझाइन: हे घड्याळ शिकागो विद्यापीठातील कलाकार मार्टिल लँग्सडॉर्फ यांनी डिझाइन केले होते. त्यांनी विनाशाचे प्रतीक म्हणून ‘मध्यरात्रीचे १२’ ही वेळ निवडली.
सर्वात सुरक्षित काळ: १९९१ मध्ये जेव्हा शीतयुद्ध (Cold War) संपले आणि अमेरिका-रशियाने अण्वस्त्रांच्या कपातीवर स्वाक्षरी केली, तेव्हा हे घड्याळ मध्यरात्रीपासून १७ मिनिटे लांब नेण्यात आले होते. हा मानवी इतिहासातील सर्वात सुरक्षित काळ मानला जातो.
२. तज्ज्ञांचे मत (Expert Opinions)
सध्याच्या ८५ सेकंदांच्या स्थितीवर जागतिक सुरक्षा तज्ज्ञ आणि शास्त्रज्ञ खालीलप्रमाणे चिंता व्यक्त करत आहेत:
मुत्सद्देगिरीचा अभाव: तज्ज्ञांच्या मते, पूर्वी युद्धकाळातही अमेरिका आणि रशियामध्ये ‘हॉटलाईन’ सुरू असायची, ज्यामुळे संवाद टिकून राहायचा. आता मात्र महासत्ता एकमेकांशी बोलण्यास तयार नाहीत, हे सर्वात धोकादायक आहे.
सायबर युद्धाची भीती: आधुनिक तज्ज्ञ म्हणतात की, आता केवळ अणुबॉम्बच नाही, तर सायबर अटॅकद्वारे एखाद्या देशाची वीज, पाणी आणि संरक्षण यंत्रणा कोलमडवून जगाला विनाशाकडे नेले जाऊ शकते.
अण्वस्त्रांची स्पर्धा: सध्याचे जग ‘मल्टिपोलर’ झाले आहे. चीन आपली अण्वस्त्रे वेगाने वाढवत आहे, तर उत्तर कोरिया आणि इराणमधील अण्वस्त्र कार्यक्रम जगाची झोप उडवत आहेत.
३. हे घड्याळ मागे फिरवता येते का?
हो, डूम्सडे क्लॉकची वेळ निश्चित नसते. ती जागतिक परिस्थितीनुसार मागे किंवा पुढे केली जाते. शास्त्रज्ञांच्या मते, जर खालील गोष्टी घडल्या तर हे काटे पुन्हा विनाशापासून दूर जाऊ शकतात: १. रशिया-युक्रेन आणि मध्य-पूर्वेतील युद्धे थांबवणे. २. कार्बन उत्सर्जनात मोठी घट करून हवामान बदलावर नियंत्रण मिळवणे. ३. नवीन अण्वस्त्र नियंत्रण करारांवर स्वाक्षरी करणे.
१. जगात कोणत्या देशांकडे किती अण्वस्त्रे आहेत? (Nuclear Powers 2026)
सध्या जगात ९ देशांकडे अण्वस्त्रे असल्याचे अधिकृत किंवा अनधिकृतपणे मानले जाते. ‘स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ (SIPRI) च्या अंदाजानुसार ही आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:
देश अण्वस्त्रांची अंदाजित संख्या टिप
रशिया ~५,५८० जगातील सर्वात मोठा साठा.
अमेरिका ~५,०४४ तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत अत्यंत प्रगत.
चीन ~५००+ चीन वेगाने आपला साठा वाढवत आहे.
फ्रान्स ~२९० युरोपातील प्रमुख अण्वस्त्र शक्ती.
ब्रिटन ~२२५ सागरी तळावरून हल्ल्याची क्षमता.
पाकिस्तान ~१७० भारतापेक्षा किंचित जास्त संख्या.
भारत ~१६४ ‘नो फर्स्ट युज’ (प्रथम वापर नाही) हे धोरण.
इस्रायल ~९० अधिकृतपणे कधीही कबुली दिलेली नाही.
उत्तर कोरिया ~५० सातत्याने चाचण्यांमुळे चर्चेत.
चिंतेची बाब: अनेक देश आता जुनी अण्वस्त्रे मोडीत काढण्याऐवजी त्यांचे ‘आधुनिकीकरण’ (Modernization) करत आहेत, ज्यामुळे युद्ध झाल्यास होणारा विनाश अधिक भीषण असेल.
२. हवामान बदलाचे (Climate Change) जगावर होणारे परिणाम
२०२५ हे वर्ष इतिहासातील सर्वात उष्ण वर्ष ठरल्यामुळे त्याचे गंभीर परिणाम आता दिसू लागले आहेत:
समुद्राच्या पाणी पातळीत वाढ: उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांवरील बर्फ वेगाने वितळत आहे. यामुळे मुंबई, न्यूयॉर्क, लंडन आणि टोकियो यांसारखी किनारपट्टीवरील शहरे या शतकाच्या अखेरीस पाण्याखाली जाण्याचा धोका आहे.
अन्न संकट: वाढत्या उष्णतेमुळे शेतीवर परिणाम होत आहे. गहू आणि तांदळाचे उत्पादन घटल्याने जगात उपासमारीची समस्या वाढू शकते.
निसर्ग चक्राचा बिघाड: अचानक येणारे महापूर, चक्रीवादळे आणि भीषण दुष्काळ या घटना आता वारंवार घडत आहेत.
आरोग्यावर परिणाम: उष्णतेच्या लाटेमुळे (Heatwaves) होणाऱ्या मृत्यूंच्या संख्येत मोठी वाढ झाली असून, नवीन प्रकारचे विषाणू (Viruses) पसरण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
३. मानवाचे अस्तित्व वाचवण्यासाठी काय करता येईल?
‘डूम्सडे क्लॉक’चे काटे मागे फिरवण्यासाठी जागतिक स्तरावर प्रयत्न होणे गरजेचे आहे: १. हरित ऊर्जा: कोळसा आणि पेट्रोलचा वापर कमी करून सौर आणि पवन ऊर्जेवर भर देणे. २. शांतता करार: रशिया, अमेरिका आणि चीन यांनी एकमेकांवरील अविश्वास कमी करून नवीन शस्त्र नियंत्रण करार करणे. ३. प्रदूषण नियंत्रण: कार्बन उत्सर्जन २०२४ च्या तुलनेत ४०% नी कमी करण्याचे उद्दिष्ट गाठणे.
: भारत आणि पाकिस्तान: अण्वस्त्र धोरणातील मुख्य फरक
दक्षिण आशियातील शांततेसाठी या दोन देशांमधील अण्वस्त्र सज्जता अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यांच्या धोरणांमध्ये मूलभूत फरक आहेत:
वैशिष्ट्य भारताचे धोरण (India’s Policy) पाकिस्तानचे धोरण (Pakistan’s Policy)
वापराचे तत्व No First Use (NFU): भारत कधीही स्वतःहून आधी अणू हल्ला करणार नाही. First Use: पाकिस्तानने असे कोणतेही बंधन स्वतःवर घातलेले नाही.
उद्देश्य Credible Minimum Deterrence: केवळ संरक्षणासाठी आवश्यक तेवढाच साठा ठेवणे. Full Spectrum Deterrence: भारताच्या कोणत्याही पारंपारिक हल्ल्याला उत्तर देण्यासाठी सज्जता.
लक्ष्य जर भारतावर अणू हल्ला झाला, तर प्रतिहल्ला इतका भीषण असेल की शत्रूचा विनाश होईल. भारताच्या लष्करी प्रगतीला रोखण्यासाठी लहान आकाराच्या (Tactical) अण्वस्त्रांवर भर.
२. हवामान बदलाचा (Climate Change) भारतावर होणारा परिणाम
भारताची भौगोलिक परिस्थिती पाहता, हवामान बदलाचे संकट आपल्यासाठी अधिक गंभीर आहे:
हिमालयातील हिमनद्या वितळणे: उत्तर भारताला पाणी पुरवठा करणाऱ्या गंगा, यमुना आणि ब्रह्मपुत्रा या नद्यांच्या उगमस्थानी असलेले ग्लेशियर्स वेगाने वितळत आहेत. यामुळे भविष्यात पिण्याच्या पाण्याचे भीषण संकट उभे राहील.
समुद्र पातळीत वाढ: मुंबई, चेन्नई, कोलकाता आणि कोची यांसारख्या शहरांना समुद्राच्या वाढत्या पातळीचा धोका आहे. २०२६ पर्यंतच्या अभ्यासानुसार, मुंबईतील काही सखल भाग वारंवार पाण्याखाली जाण्याची शक्यता आहे.
शेतीवर संकट: मान्सूनचा लहरीपणा वाढला आहे. कधी ओला दुष्काळ तर कधी कोरडा दुष्काळ यामुळे भारताचा कणा असलेली शेती धोक्यात आली आहे.
उष्णतेची लाट (Heatwaves): मार्च-एप्रिलमध्येच तापमान ४५°C ते ४८°C पर्यंत पोहोचत आहे, ज्यामुळे मजुरांचे आरोग्य आणि वीज पुरवठ्यावर मोठा ताण येत आहे.
जगाला वाचवण्यासाठी तुमची आणि माझी भूमिका काय?
जरी ‘डूम्सडे क्लॉक’ जागतिक नेत्यांच्या हातात असली, तरी सामान्य नागरिक म्हणून आपण काही गोष्टी करू शकतो: १. पाणी आणि वीज वाचवणे: ऊर्जा निर्मितीसाठी लागणारा कोळसा कमी वापरला जाईल. २. प्लास्टिकचा वापर टाळणे: पर्यावरणाचे रक्षण करणे. ३. वृक्षारोपण: कार्बन शोषून घेण्यासाठी झाडे लावणे. ४. जागरूकता: अण्वस्त्र मुक्त जगासाठी लोकशाही मार्गाने आवाज उठवणे.
भारताच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने ‘अण्वस्त्र त्रिकुट’ (Nuclear Triad) पूर्ण करणे ही एक ऐतिहासिक झेप आहे. यामुळे जगाला हे स्पष्ट झाले आहे की भारताला कुणीही अण्वस्त्रांची भीती दाखवू शकत नाही.हे त्रिकुट नेमके काय आहे आणि भारताची २०२६ मधील प्रगती कशी आहे :
१. भारताचे अण्वस्त्र त्रिकुट (The Nuclear Triad)
त्रिकुट म्हणजे तीन वेगवेगळ्या मार्गांनी (जमीन, हवा आणि पाणी) अण्वस्त्र डागण्याची क्षमता असणे. जगात अशा मोजक्याच देशांकडे ही क्षमता आहे.
जमीन (Land): भारताकडे अग्नी (Agni) मालिकेतील क्षेपणास्त्रे आहेत. ‘अग्नी-५’ हे क्षेपणास्त्र ५,००० ते ८,००० किलोमीटरपर्यंत मारा करू शकते, ज्याच्या टप्प्यात संपूर्ण आशिया आणि अर्धा युरोप येतो.
हवा (Air): भारतीय वायुसेनेची मिराज-२००० (Mirage 2000), सुखोई-३० (Su-30 MKI) आणि आता राफेल (Rafale) विमाने अण्वस्त्रे वाहून नेण्यास आणि अचूक हल्ला करण्यास सक्षम आहेत.
पाणी (Sea): हे त्रिकुटातील सर्वात महत्त्वाचे टोक आहे. भारताकडे ‘आयएनएस अरिहंत’ (INS Arihant) ही स्वदेशी बनावटीची अणू पाणबुडी आहे. समुद्रतळात लपून हल्ला करण्याची ही क्षमता भारताला ‘सेकंड स्ट्राईक’ (म्हणजेच शत्रूने हल्ला केल्यावरही जिवंत राहून प्रतिहल्ला करण्याची क्षमता) देते.
२. २०२६ मधील भारताची प्रगती आणि स्थिती
२०२६ मध्ये भारत केवळ लष्करीच नाही, तर आर्थिक आणि तांत्रिक दृष्टीनेही महत्त्वाच्या टप्प्यावर आहे:
पाचवी मोठी अर्थव्यवस्था: भारत जगातील पहिल्या ५ अर्थव्यवस्थांमध्ये स्थिर असून, लवकरच तिसऱ्या क्रमांकाकडे झेप घेण्याच्या तयारीत आहे. यामुळे जागतिक राजकारणात भारताचे वजन वाढले आहे.
संरक्षण निर्यात (Defense Exports): पूर्वी आपण फक्त शस्त्रे विकत घ्यायचो, पण २०२६ पर्यंत भारत ‘ब्रह्मोस’ (BrahMos) क्षेपणास्त्रे आणि ‘तेजस’ विमाने जगातील इतर देशांना विकत आहे.
अंतराळ क्षेत्र (Space): इस्रोचे (ISRO) ‘गगनयान’ मिशन आणि चंद्रावरील पुढील मोहिमांमुळे भारत अंतराळ तंत्रज्ञानात आघाडीवर आहे. हे तंत्रज्ञान केवळ विज्ञानासाठी नाही, तर राष्ट्रीय सुरक्षेसाठीही महत्त्वाचे आहे.
मुत्सद्दीपणा (Diplomacy): रशिया-युक्रेन असो किंवा इस्रायल-इराण, दोन्ही बाजू भारताचा शब्द ऐकतात. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि भारतीय परराष्ट्र धोरणामुळे भारत एक ‘विश्वमित्र’ म्हणून समोर आला आहे, जो तणाव कमी करण्यासाठी मध्यस्थी करू शकतो.
भारताची जबाबदारी
डूम्सडे क्लॉक जरी ८५ सेकंदांवर असले, तरी भारत हा जगासाठी ‘स्थिरतेचा खांब’ मानला जातोय. भारताचे धोरण स्पष्ट आहे: “आम्ही कोणावरही आधी हल्ला करणार नाही, पण आमच्यावर हल्ला झाला तर सोडणार नाही.”