ऐतिहासिक संदर्भासह, संत रोहिदास महाराज यांच्या ६५० व्या जयंतीनिमित्त परशुराम बाळाराम चव्हाण यांचा एक ‘विशेष लेख’
मध्ययुगीन भारताच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक इतिहासात ज्या महापुरुषांनी विषमतेच्या भिंती ओलांडून मानवतेचा झेंडा फडकवला, त्यामध्ये संत शिरोमणी रोहिदास (रविदास) महाराज यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. आज त्यांची ६५० वी जयंती. माघ शुद्ध पौर्णिमेला जन्मलेल्या या क्रांतीकारक संताने केवळ भक्तीचा मार्ग सांगितला नाही, तर ‘माणूस’ केंद्रस्थानी ठेवून समतावादी समाजाची मांडणी केली.
१. जन्मापेक्षा कर्माचे श्रेष्ठत्व
ज्या काळात माणसाची किंमत त्याच्या जन्मावरून आणि जातीवरून ठरवली जात होती, त्या काळात रोहिदास महाराजांनी ठणकावून सांगितले की, “माणूस जन्माने नव्हे, तर त्याच्या कर्माने मोठा होतो.” चर्मोद्योगाचा व्यवसाय करत असताना त्यांनी कधीही न्यूनगंड बाळगला नाही. उलट, “काबाडकष्ट करून मिळवलेली भाकरी हीच खरी देवाची प्रसादी” हा विचार देऊन त्यांनी श्रमप्रतिष्ठेचा गौरव केला.
२. ‘बेगमपुरा’: जगातील पहिले समतावादी स्वप्न
पाश्चात्य जगातील ‘यूटोपिया’ या संकल्पनेच्या कित्येक वर्षे आधी संत रोहिदासांनी ‘बेगमपुरा’ ही संकल्पना मांडली.
“ऐसा चाहू राज मे जहा मिले सबन को अन्न, छोट बडो सब सम बसै, रैदास रहे प्रसन्न॥”
असे शहर जिथे कोणताही ‘गम’ (दुःख) नाही, जिथे कोणी उपाशी नाही, जिथे उच-नीच भेदभाव नाही आणि जिथे सर्वांना समान स्वातंत्र्य आहे, अशा आदर्श राज्याची कल्पना त्यांनी आपल्या काव्यातून मांडली.
३. वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि अंतःशुद्धी
“मं चंगा तो कठौती में गंगा” हा त्यांचा विचार म्हणजे अंधश्रद्धेवर केलेला मोठा प्रहार आहे. देव मंदिरात, मशिदीत किंवा तीर्थक्षेत्री नसून तो तुमच्या शुद्ध आचरणात आणि प्रामाणिक कामात आहे, हे त्यांनी समाजाला पटवून दिले. त्यांनी कर्मकांडापेक्षा ‘मानस पूजेला’ महत्त्व दिले, जिथे मन हेच मंदिर आणि सत्य हाच धूप मानला गेला.
४. वैश्विक प्रभाव आणि शिष्यपरंपरा
संत रोहिदासांच्या विचारांची प्रगल्भता एवढी अगाध होती की:
गुरू ग्रंथ साहिब: शिखांच्या या पवित्र ग्रंथात त्यांच्या ४० पदांचा समावेश करण्यात आला आहे.
मीराबाई: चितोडची राणी मीराबाई यांनी रोहिदासजींना आपले आध्यात्मिक गुरू मानले, जे त्या काळातील सामाजिक क्रांतीचे मोठे उदाहरण होते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या ‘The Untouchables’ या ग्रंथाची अर्पणपत्रिका संत रोहिदासांना समर्पित केली, यावरूनच त्यांच्या विचारांची आधुनिक भारतासाठी असलेली व्यापकता स्पष्ट होते.
५. आजच्या काळातील प्रासंगिकता
आजच्या स्पर्धात्मक युगात रोहिदास महाराजांचे विचार हे ‘लाईटहाऊस’प्रमाणे काम करतात. जाती-पातींच्या विळख्यात अडकलेल्या समाजाला बाहेर काढण्यासाठी त्यांचा हा संदेश आजही महत्त्वपूर्ण आहे:
“जाति-जाति में जाति हैं, जो केतन के पात, रैदास मनुष ना जुड़ सके जब तक जाति न जात।”
निष्कर्ष: संत रोहिदास महाराज हे केवळ एका समाजाचे दैवत नसून ते संपूर्ण मानवजातीचे मार्गदर्शक आहेत. त्यांनी शिकवलेली श्रमप्रतिष्ठा, बंधुभाव आणि समता हीच खऱ्या अर्थाने लोकशाहीची मुळे आहेत. त्यांच्या ६५० व्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन करताना, त्यांनी स्वप्नात पाहिलेले ‘बेगमपुरा’ (समतावादी समाज) प्रत्यक्षात उतरवणे, हीच त्यांच्यासाठी खरी मानवंदना ठरेल.- विनम्र अभिवादन!
